Vrijdag 19 mei heeft T. van Mourik, burgemeester van Menameradiel de tentoonstelling geopend.
De tekst van zijn toespraak kunt u hier(doorlinken) lezen.
Aansluitend hield Yke Kramer, historicus en docent aan het Preadinius Gymnasium te Groningen een lezing bij de tentoongestelde tekeningen, uitgaande van de tekening 'Simson en de leeuw' die in de kerk van Blessum hangt.

Speech, uitgesproken door burgemeester T. van Mourik op 19 mei in Blessum bij de opening van ‘Liefde en dood – tekeningen van Harry Miedema’.

Dames en heren,

Sinds een aantal jaren organiseert de Stichting nieuwe kunst in oude kerken spraakmakende exposities volgens een min of meer vast concept. Eén kunstwerk per kerk en een verbinding tussen de religieuze functie van het gebouw en de kunst, die te bezichtigen valt. Dat is nu Harry Miedema – en ik ben ontzettend benieuwd – en dat was eerder bijvoorbeeld een Giovanni Dalessi.

Om meerdere redenen gaat het hier volgens mij om een bijzonder project met een aantal bijzondere aspecten.

Er valt moderne kunst te zien van een niveau dat we in Friesland – simpel gezegd - niet elke dag voorbij zien komen. Met een formule die ook bijzonder is. Het werk van één kunstenaar krijgt 7 of 8 kerken tot zijn beschikking. De kijker wordt uitgenodigd om de verschillende kerken te bezoeken, het liefst wandelend of fietsend, te genieten van het landschap en dan de kerk te betreden.

Ik heb jarenlang monumentenzorg gedaan, ben in heel veel dorpskerken geweest, maar bij een gelegenheid zoals deze ervaar ik dan, het monument, de kerk, qua sfeer en beleving, duidelijk anders. Ik kan het niet zo goed onder woorden brengen maar bezinning komt er het dichtste bij in de buurt. Je stapt uit de dagelijks beslommeringen en je komt tot andere gedachten. Het is een Oase in een prachtig gebied.

Deze groep van kerken heeft zich zo langzamerhand een vaste plek verworven in een groep van voorzieningen rond de stad Leeuwarden en ze vervult daarbij ook een heel eigen functie. Dat is eigenlijk de belangrijkste reden waarom de Stadsregio Leeuwarden de Stichting vorig jaar een financiële bijdrage heeft toegezegd.

Rond de Stad zie je een aantal cultuur-historische, kunstzinnige locaties ontstaan, waar ook die 100.000 Leeuwarders, die zich daartoe aangetrokken voelen, heel veel plezier en cultureel genoegen aan kunnen beleven. Dekema State in Jelsum is zo’n locatie, het Popta Slot in Marsum ook. Het net geopende Bos van Ypeij, of beter gezegd Park Vijversburg bij Tytsjerk is misschien wel de meest bekende.

En deze groep van kerken, hoort wat mij betreft ook nadrukkelijk in dit rijtje thuis en dat komt dan puur door de exposities en het kunstaanbod van jullie Stichting. Er zijn heel veel dorpen en dorpskerken in Friesland, maar deze groep van kerken springt eruit door het werk van de Stichting en is daarom bijzonder. Het initiatief past heel goed in recreatieve trends en behoefte die de laatste jaren meer naar voren zijn gekomen. Het goede plan, het goede initiatief op het goede moment, in de goede setting en op de goede plek.

Op de website van de Stichting staat een leuk zinnetje. Naast financiën, sponsors en andere wetenswaardigheden staat er over de bestuur vergoeding een vrij kaal en abrupt zinnetje : “het bestuur wordt niet beloond.”

Ik weet dat projecten zoals deze vaak moeilijk financieel kloppend worden gemaakt en dat dit nooit lukt zonder de tomeloze inzet van heel veel bevlogen vrijwilligers. In materiële zin is het dan natuurlijk een heel logisch zinnetje.

Maar, ik hoop wel, dat jullie als bestuur en ook alle vrijwilligers die hieraan hebben meegewerkt, je de komende weken erg voldaan en ook beloond zullen voelen bij het zien van al die mensen die de komende weekenden deze dorpen en kerken gaan bezoeken en gaan genieten van deze expositie.

Ik wil het bestuur van de Stichting in ieder geval complimenteren met uw werk. Ik denk dat initiatieven zoals deze heel erg belangrijk zijn. En ik wil verder iedereen die hieraan in welke vorm dan ook heeft meegewerkt, van koster tot kunstenaar, van harte bedanken.

Ik verklaar hierbij de expositie voor geopend en ik dank u voor uw aandacht.


Lezing Yke Kramer bij de opening van de expositie ‘Liefde en dood – tekeningen van Harry Miedema’ bij

Geachte aanwezigen,

Mij valt de eer te beurt iets te mogen zeggen over de tekeningen van Harry Miedema die over uw acht kerken zijn verspreid.
Om de tentoonstelling bij U te introduceren vertel ik U hoe ik de tekeningen heb benaderd. Af en toe probeer ik mijn betoog te verduidelijken aan de hand van de tekening hier aanwezig in de kerk van Blessum; ‘Simson worstelt met de leeuw’.

Het bevordert uw kijkplezier als U de moeite neemt de uitgebeelde bijbelverhalen van te voren er nog es op na te lezen :
Uit het Oude Testament
het verhaal van Het Offer van Izaak door Abraham,
de avonturen van Simson en Delilah .

Uit het Nieuwe Testament
de gelijkenissen van Christus over De Verloren Zoon,
en de Barmhartige Samaritaan.

Het Oude Testament verhaalt geschiedenis van het Joodse Volk ;
Abraham, Izaak en Jacob, de uittocht uit Egypte, de moeizame verovering van het Beloofde land.

Het Nieuwe Testament doet verslag van het optreden op aarde de Messias, die het Verbond van God met het Joodse Volk vernieuwd, en uitbreidt tot de gehele mensheid.
U weet dat allemaal wel, maar met de woorden van de Bijbel in uw achterhoofd , komt de specifieke interpretatie van Harry Miedema beter tot zijn recht.

De tekeningen van Miedema zijn geen devotiestukken.
Het zijn geen afbeeldingen om te vereren.
Ze zijn niet bedoeld om de beschouwer op mystieke manier rechtstreeks contact te laten leggen met hemelse, heilige wezens.

De tekeningen van Miedema staan in de traditie van de historiestukken.
Het zijn tekeningen die verhalen willen vertellen.
Het zijn uitnodigingen om je te bepalen bij de Bijbelse geschiedenis, en je te bezinnen op de betekenis, de boodschap die er in is verpakt.
Kunstenaars in de Middeleeuwen, in de Renaissance, en ook in de Nederlandse zeventiende eeuwse kunsttraditie, hebben hun best gedaan de Bijbelse geschiedenissen krachtig uit te beelden.

Het oog is de spiegel van de ziel, zo wist men:
het beeld klapt door het oog direct naar binnen, het heeft direct effect op de hersenen.
En iedere tijd heeft zijn eigen manier om dat effect te bereiken.

Rembrandt heeft op zijn ets over De Barmhartige Samaritaan een poepende hond afgebeeld.
Hij voegt door de hond een aards, realistisch element toe
aan het beeld van de gewonde man, die door de barmhartige Samaritaan in veiligheid wordt gebracht.
Rembrandt wil, door de toevoeging van die poepende hond, de zeggingskracht van zijn uitbeelding vergroten.
De oproep tot naastenliefde wordt zodoende , door plat realisme in dit geval, kracht bijgezet.
Dit snapte de zeventiende eeuwse liefhebber van Rembrandt.

We hebben dus te maken met een enorme beeldtraditie, en het is zaak om, los daarvan, onbevangen naar het werk van Harry Miedema te kijken.

Wat zien we op het werk van Harry Miedema?
We zien dramatische momenten uit Bijbelse verhalen.
De hoofdpersonen zijn herkenbaar en vertrouwd, de kern van de voorstelling is in een oogopslag duidelijk.
Maar in tweede instantie zien we dat de voorstellingen bevolkt worden door zwermen van dieren.
De aanwezigheid van de dieren is nadrukkelijk en onontkoombaar, in al hun raadselachtige dubbelzinnigheid.

Hun optreden vormt het toegevoegde persoonlijke element van Harry Miedema.
Het is zijn manier om zijn de scene te versterken,
en op die manier ons, toeschouwers, er bij te betrekken.
Het verhaal wordt door de aanwezigheid van de dieren uit de tijd getild:
de dieren zorgen voor een trancedente, symbolische sfeer, waarin de krachten van goed en kwaad,
geweld en liefde, tegenover elkaar worden gezet.

Het is nu het moment om ons te bepalen bij de hier aanwezige tekening: Simson en de Leeuw.

(ven kort het verhaal: Simson is een grote sterke kerel die door God begiftigd is met bovenmenselijke krachten. Hij neemt het voortouw in de strijd tegen de Filistijnen, om het Joodse volk een vaste voet aan de grond te geven in Palestina. Simson is een lastpak. Zo wil hij een jonge Filistijnse vrouw trouwen, in plaats van een dochter van het Joodse volk. Op weg naar zijn geliefde ontmoet hij een Leeuw, die hij doodt. Later, op weg naar de bruiloft, zoekt hij de dode leeuw nog even op, en ziet dat een bijenvolk in het karkas van de leeuw een honingraat heeft aangelegd. Hij deelt de overvloedige honing uit op de bruiloft. Simson daagt zijn gasten uit met een moeilijk raadsel over de herkomst van het kostelijke goed. Enfin, door de loslippigheid van zijn Filistijnse bruid wordt de bruiloft uiteindelijk een mislukking, en valt Simson verderop in het verhaal in de handen van de verraderlijke Delilah, waardoor het er al met al ook niet beter op wordt. Zij knipt zijn haren af waardoor Simson’s goddelijke krachten hem verlaten.

Hier zien we:
Simson worstelt met de leeuw.
De leeuw is een hindernis op weg naar zijn geliefde.
Simson is de krachtige held die de koning der dieren overwint.
De lange manen doen me denken aan de honing in het karkas die Simson zal vinden als hij later echt gaat trouwen.

Tot zover de beeldelementen die rechtstreeks zijn ontleend aan de Bijbeltekst.
Harry Miedema voegt een aantal dieren toe:
-Een hert.
-Twee hazen.
-Een aap.

Deze dieren zijn niet alleen toeschouwers van het gebeurde, ze nemen er zelfs enigermate aan deel.
Het hert is op de rug van Simson gesprongen, de hazen kijken alert op,
de aap heeft de staart van de leeuw beet.
Deze beesten roepen vragen op.
Wat doen ze daar, wat vinden ze van dat gevecht van Simson met de leeuw?

En voor dat je het weet heeft de tekening van Harry Miedema ons aan het nadenken gebracht over de rol van deze ‘nieuwe’ dieren in de voorstelling,
en daarmee ook over de betekenis die we zelf aan de voorstellling willen geven.

Het hert, op de rug van Simson gesprongen, is dat hier het aloude symbool van verlangen naar vrede en geluk, naar reinheid ook?
En is dat kwetsbare dier dan wel bij Simson aan het goede adres om steun te vinden tegen het kwaad ?

De oplettende hazen, in de klassieke oudheid symbolen van ongetemde lusten, in de middeleeuwen gezien als duivelse dieren, zijn zij hier verwijzingen naar de verleidingen die Simson herhaaldelijk het slachtoffer doen zijn van verleidelijke, verraderlijke vrouwen?

En dan die aap, die hier aan de staart van de leeuw trekt, en op een andere tekening over Simson het feitelijke kapperswerk van Delilah overneemt. Een aap is een wezen dat het meest op mensen lijkt. Het is geen mens, het is een dier. In de beeldtraditie aapt hij mensen na, en is hij vaak het symbool voor onbeschaamdheid. Wat doet die mens-aap daar? Hij trekt aan de staart van de leeuw. We vragen ons af of die aap hier wel een overtuigende steun voor Simson is, zo ver buiten het bereik van de vervaarlijke muil en de klauwen van de leeuw. En,doen wij het beter, in de strijd tegen het kwaad?

Zo zwerven onze ogen over de tekeningen van Harry Miedema, en soms denken we er wat van te snappen, en soms ook niet .

Het hoeft ons niet te storen wanneer een aantal dieren ons op het eerste gezicht betekenisloos of louter decoratief voorkomen.
Door de betoverende, nachtelijke sfeer van de tekeningen herinneren we ons de middeleeuwse manier van nadenken over de natuur :

Alles wat deel uitmaakt van de Schepping Gods, alle verschillende soorten planten en dieren, heeft God gemaakt om ons iets duidelijk te maken over Hemzelf en over Zijn bedoelingen met de wereld.
- De vorm van passiebloem deed de middeleeuwse mens denken aan het lijden en sterven van de Heer,
- de pelikaan ,die, zo meende men, zijn jongen voedt met het bloed uit zijn borst, herinnerde hen eveneens aan Christus.

En als de middeleeuwse mens de goddelijke bedoeling van een of ander wezen of plant niet snapte, dan was dat niet een reden om te gaan twijfelen aan de waarheden over God en wereld zoals die in de Bijbel staan, en zoals die in de natuur rondom weerspiegeld werden, in de ogen van de middeleeuwer. Integendeel; men aanvaardde nederig het menselijke onbegrip om het boek van de natuur in zijn geheel te kunnen lezen, en men was vol ontzag over de wijsheid en grootsheid van Gods schepping. In de kloosters kopieerden de monniken de heilige Bijbelboeken. In de marges van de perkamenten bladen kronkelen lieflijke plantenranken en guirlandes, en daarin kwetteren vogels van allerlei soort, en klimmen hagedissen en apen en fabelwezens van min of meer duidelijke herkomst. Op de torens en transen van de middeleeuwse kathedralen kijken monsterlijke griffioenen en draken uit over de stad en de wijde omgeving. De natuur, met al zijn wonderbaarlijke planten en dieren, waren voor de middeleeuwse mens onlosmakelijk verweven met God’s woord in de Bijbel.

****************

En hier zitten wij nu, in Blessum. Eigentijdse, 21-ste eeuwers.
De moderne mens zit niet te wachten op kant-en-klare verklaringen van de wereld door dogmatische schriftgeleerden.
Hij of zij zoekt een eigen weg.
Men wil op een persoonlijke manier overtuigd worden, men volgt zijn eigen intuitie, zijn eigen emotie en verstand.
Het prachtige nu van het werk van Harry Miedema is, dat het enerzijds aansluit bij de vertrouwde beeldtraditie, maar anderzijds , (en dat komt vooral door het optreden van de dieren), schept het werk ruimte voor een nieuwe, persoonlijke beleving.

De tekeningen inspireren ons om na te denken over ons eigen leven, en hoe we omgaan met zaken als gezag en gehoorzaamheid, gewelddadigheid en medemenselijkheid, liefde en sexualiteit.

En, niet te vergeten, de natuur.

Ik wens u allen een mooie tocht langs de tekeningen van Harry toe, en ik dank u voor uw aandacht.